Sáng hôm giỗ, Thảo dậy từ năm giờ.

Bà Năm đã thức từ bốn giờ rưỡi. Thảo xuống bếp thấy bà đang xếp chén đĩa lên bàn thờ. Động tác chậm như nước rút mùa khô. Mỗi cái chén bà cầm lên, lau kỹ bằng khăn trắng, đặt xuống đúng vị trí.

"Mẹ để con làm."

Bà lắc đầu. "Hổng sao. Mẹ quen tay rồi."

Thảo đứng nhìn. Hai mươi lăm năm rồi. Hai mươi lăm năm giỗ chồng, bà Năm tự tay chuẩn bị tất cả. Từ lau bàn thờ, đến xếp hoa quả, đến nấu mâm cơm. Hổng bao giờ bà nhờ vả ai.

Thảo nhớ lại đám giỗ năm ngoái. Lúc đó Thảo còn phàn nàn với Tuấn: "Mẹ cứ làm một mình, rồi than mỏi. Kêu giúp thì bảo hổng cần."

Giờ Thảo hiểu. Bà hổng muốn ai giúp. Bà muốn tự tay làm cho chồng. Hai mươi lăm năm một lần trong năm, bà được làm vợ trọn vẹn.

Tám giờ sáng, anh cả về đến.

Anh Thắng bốn mươi lăm tuổi, cao, gầy, da ngăm đen. Đi sau là chị dâu và hai con. Anh bước vào nhà, ôm mẹ.

"Mẹ khỏe hổng?"

"Khỏe. Con đường xa, mệt hổng?"

"Hổng mẹ. Con quen rồi."

Anh Thắng làm kỹ sư xây dựng ở Đồng Nai. Nhà cách đây bốn mươi cây số. Mỗi tháng về thăm một lần. Thảo biết anh gửi tiền cho mẹ đều đặn. Ba triệu mỗi tháng. Bà hổng dùng, để dành cho cháu.

Chín giờ, chị Hai về.

Chị Hương bốn mươi ba tuổi, mặt tròn, nước da trắng. Chị chủ tiệm tạp hóa ở chợ Tân Bình. Chị dắt theo con gái mười lăm tuổi.

"Mẹ ơi, con mua xôi gấc cho mẹ."

Bà Năm nhận túi xôi, mắt sáng lên. "Con tốn tiền."

"Hổng tốn mẹ. Tiệm chị Năm bán, con mua luôn."

Thảo đứng bên cạnh, quan sát. Chị Hai nói chuyện với mẹ giọng nhẹ nhàng. Cử chỉ chậm rãi. Chị biết mẹ thích gì, sợ gì. Chị biết đừng ép mẹ nhận quà lớn. Chị biết mua xôi gấc — thứ mẹ thích nhưng hổng bao giờ tự mua.

Mười giờ, em tư về.

Anh Minh ba mươi tám tuổi, thấp, vạm vỡ, tay đầy vết dầu máy. Anh thợ sửa xe máy ở Thủ Đức. Anh về một mình. Vợ anh ốm, ở nhà trông con.

"Mẹ, vợ con xin lỗi mẹ. Nó bị cảm, hổng về được."

"Hổng sao con. Ở nhà nghỉ cho khỏe."

Anh Minh đặt túi trái cây lên bàn. Cam sành. Mẹ thích loại này. Anh nhớ.

Mười một giờ, cả nhà họp mặt đủ.

Bốn anh chị em đứng quanh bàn thờ. Tuấn đứng giữa. Thảo đứng sau. Bà Năm đứng cuối cùng, tay cầm bó hương.

Anh Thắng thắp hương trước. Anh cúi đầu, môi nhếch nhẹ. Thảo hổng nghe anh nói gì, nhưng thấy vai anh rung lên.

Chị Hương thắp hương thứ hai. Chị khép mắt lại lâu. Nước mắt chảy xuống.

Tuấn thắp hương thứ ba. Giọng Tuấn run: "Con nhớ ba."

Anh Minh thắp hương thứ tư. Anh hổng nói gì. Chỉ đứng yên, nhìn ảnh ba.

Bà Năm thắp hương cuối cùng. Bà cắm hương vào lư, quỳ xuống. Hai tay chắp lại. Môi bà động, nhưng hổng có tiếng.

Thảo đứng nhìn bốn anh chị em.

Bốn người đàn ông đàn bà trưởng thành. Bốn người có việc làm ổn định. Có gia đình. Có con cái. Hổng ai phải ăn xin. Hổng ai phải ăn cắp. Hổng ai phải bỏ học sớm.

Anh Thắng bốn mươi lăm, kỹ sư. Chị Hương bốn mươi ba, chủ tiệm. Tuấn bốn mươi, nhân viên văn phòng. Anh Minh ba mươi tám, thợ giỏi.

Thảo nhìn bà Năm.

Bà đang quỳ trước bàn thờ. Lưng còng như cái nồi cơm cháy ở đáy. Tóc bạc trắng. Bàn tay gầy guộc, da nhăn nheo như tờ giấy ăn sáng đã dùng rồi.

Một người đàn bà sáu mươi lăm tuổi. Góa chồng ba mươi năm. Nuôi bốn đứa con một mình. Hổng tái hôn. Hổng nhờ ai. Làm ca đêm. Đi bộ từ Bình Thạnh về Gò Vấp. Mượn năm mươi ngàn mua vở cho con.

Và bây giờ, bốn đứa con đều khỏe.

Thảo cảm thấy cổ họng nghẹn lại.

Mười hai giờ trưa, cả nhà ngồi ăn cơm.

Bà Năm nấu canh chua, cá kho, thịt kho tàu, rau luộc. Mâm cơm đơn giản. Hổng có món gì cầu kỳ. Nhưng tất cả đều ngon. Vị quen thuộc. Vị mà bốn anh chị em lớn lên cùng.

Anh Thắng gắp cá cho mẹ. "Mẹ ăn nhiều vô. Con nấu ngon lắm."

Bà Năm lắc đầu. "Mẹ ăn ít thôi. Để con gái con ăn."

"Mẹ ơi, cháu ăn đủ rồi." Chị dâu anh Thắng cười.

Chị Hương rót nước cho mẹ. "Mẹ uống nước. Mẹ nấu từ sáng, mệt rồi."

"Hổng mệt. Mẹ quen rồi."

Tuấn nhìn mẹ. "Năm sau mẹ đừng làm một mình nữa. Để vợ con giúp."

Bà Năm cười. "Được. Nhưng mà mẹ làm quen tay rồi. Con giúp mẹ cũng hổng biết làm gì."

Mọi người cười.

Anh Minh đặt thìa xuống. Anh nhìn mẹ. "Mẹ ơi, con cảm ơn mẹ."

Cả bàn im lặng.

Bà Năm ngẩng lên. "Cảm ơn mẹ làm gì?"

"Cảm ơn mẹ nuôi con lớn. Con biết mẹ khó khăn lắm. Nhưng mẹ hổng bao giờ bỏ con."

Bà Năm gạt tay. "Chuyện cũ rồi. Đừng nói nữa."

Anh Thắng lên tiếng. "Hổng phải chuyện cũ mẹ. Bọn con lớn rồi mới hiểu mẹ vất vả thế nào. Hồi nhỏ con hổng biết. Giờ con có con, con mới biết."

Chị Hương gật đầu. "Con cũng vậy. Hồi trước con hay giận mẹ. Sao mẹ hổng mua cho con váy mới như bạn. Sao mẹ hổng cho con đi chơi. Giờ con mới biết mẹ hổng phải hổng muốn. Mà là hổng có tiền."

Bà Năm lắc đầu. "Thôi, ăn cơm đi. Để nguội mất."

Nhưng giọng bà run.

Thảo nhìn bà. Bà Năm cúi mặt xuống, gắp cơm. Nhưng Thảo thấy giọt nước rơi xuống bát cơm.

Ba giờ chiều, anh chị em bắt đầu về.

Anh Thắng ôm mẹ. "Tháng sau con về thăm mẹ."

"Ừ. Con cẩn thận trên đường."

Chị Hương hôn má mẹ. "Mẹ nhớ uống thuốc đều đặn nghe mẹ."

"Ừ. Con về trông tiệm cẩn thận."

Anh Minh bắt tay mẹ. "Con để tiền trong ngăn tủ mẹ. Mẹ nhớ lấy ra."

"Con giữ lại đi. Con cần tiền."

"Hổng mẹ. Con để cho mẹ rồi."

Bà Năm đứng trước cổng, vẫy tay tiễn con. Đứng cho đến khi xe mất hút. Rồi bà quay vào nhà.

Thảo dọn bát đĩa. Tuấn lau bàn thờ. Bà Năm ngồi trên ghế, nhìn ra sân.

"Mẹ mệt hổng? Lên phòng nghỉ đi mẹ."

Bà lắc đầu. "Hổng mệt. Mẹ ngồi đây một chút."

Thảo để bà yên. Thảo biết bà cần thời gian. Mỗi lần con về rồi đi, bà cần ngồi yên một lúc.

Năm giờ chiều, Thảo lên gác phơi quần áo.

Xuống thấy bà Năm đang đứng trước bàn thờ. Bà đang thắp hương. Bà đang nói chuyện với ảnh chồng.

Thảo định bước vào. Nhưng bà dừng lại.

Bà nghe giọng bà Năm. Giọng nhỏ. Giọng run.

"Anh ơi, bọn con khỏe cả rồi."

Bà Năm dừng lại. Rồi tiếp.

"Anh thấy hổng? Bốn đứa đều khỏe. Đều có việc làm. Đều có gia đình. Em nuôi được bọn nó."

Bà Năm lau mắt bằng mu bàn tay.

"Em biết anh lo. Hồi anh đi, bọn nó còn nhỏ. Thằng Thắng mười lăm. Thằng Minh tám tuổi. Em biết anh lo em nuôi hổng nổi."

Bà Năm cúi đầu xuống.

"Nhưng em nuôi được anh ơi. Em làm việc thật nhiều. Em hổng ngủ. Em hổng ăn. Nhưng em nuôi được bọn nó."

Giọng bà ngập nghẹn.

"Em hổng để ai đánh bọn nó. Hổng để ai mắng bọn nó. Em một mình nuôi. Em lo tất cả."

Bà Năm ngẩng lên nhìn ảnh chồng.

"Anh có thấy hổng? Bọn con lớn rồi. Bọn nó khỏe. Bọn nó hiểu chuyện. Bọn nó hổng làm điều gì xấu."

Bà cười. Nụ cười run rẩy.

"Em làm được rồi anh. Em giữ được lời hứa với anh. Em nuôi bốn đứa trưởng thành. Giờ anh yên tâm được rồi."

Thảo đứng ngoài cửa.

Nước mắt chảy xuống mặt Thảo.

Thảo đứng im. Hổng dám bước vào. Hổng dám làm động tĩnh gì.

Thảo nhìn bà Năm.

Một người đàn bà sáu mươi lăm tuổi. Đứng trước bàn thờ chồng. Báo cáo xong công việc ba mươi năm.

Em nuôi được bọn nó rồi anh.

Thảo nghĩ về ba lá thư.

Ba người đàn ông tử tế. Ba cơ hội có cuộc sống dễ thở hơn. Ba lần bà Năm nói không.

Vì câu nói này.

Em nuôi được bọn nó rồi anh.

Thảo hiểu rồi.

Bà Năm hổng nuôi con vì bổn phận. Hổng nuôi con vì phải làm. Bà nuôi con vì lời hứa. Lời hứa với người chồng đã mất. Lời hứa rằng bà sẽ giữ gìn bốn đứa con như báu vật. Hổng để ai làm tổn thương chúng.

Và ba mươi năm, bà giữ lời.

Thảo bước nhẹ vào phòng thờ.

Bà Năm quay lại. Bà lau mắt vội. "Con về rồi à?"

"Dạ. Con xin lỗi mẹ. Con hổng cố tình nghe."

Bà Năm lắc đầu. "Hổng sao. Mẹ chỉ nói chuyện với ba con thôi."

Thảo bước lại gần. Thảo đứng bên cạnh bà. Hai người cùng nhìn ảnh ông nội.

Ông nội Thảo chưa từng gặp. Ông mất trước khi Thảo quen Tuấn. Nhưng trong ảnh, ông trông hiền lành. Mắt ông sáng. Nụ cười ông rộng.

Thảo thắp một cây hương. Thảo cắm vào lư. Thảo chắp tay.

"Cháu chào ông nội."

Thảo cúi đầu.

"Cháu xin lỗi vì trước giờ cháu hổng hiểu mẹ chồng. Cháu nghĩ mẹ cổ hủ. Nghĩ mẹ khó tính. Nhưng giờ cháu hiểu rồi. Mẹ chỉ muốn bảo vệ các con. Mẹ giữ lời với ông."

Thảo ngước lên.

"Ông yên tâm nhé. Mẹ làm rất tốt. Bốn người con ông đều khỏe mạnh. Đều là người tốt. Ông có lý do để tự hào."

Bà Năm đứng bên cạnh. Bà hổng nói gì. Nhưng bàn tay bà đặt nhẹ lên vai Thảo.

Hai mẹ con đứng im. Hai bàn tay đặt cạnh nhau trên bàn thờ. Hương khói bay lên mỏng manh. Ánh nến le lói.

Bên ngoài trời bắt đầu tối.

Nhưng trong phòng thờ, hai mẹ con đứng trong ánh sáng vàng.

Yên bình như chưa từng có.

Thảo biết rồi.

Bà Năm hổng phải người đàn bà yếu đuối. Hổng phải người hi sinh mù quáng. Bà là người đàn bà mạnh mẽ nhất Thảo từng gặp. Bà chọn con đường khó khăn nhất. Vì đó là con đường duy nhất giữ được lời hứa với chồng.

Và ba mươi năm, bà đi con đường đó hổng chùn bước.

Thảo sẽ hổng bao giờ quên điều này.